Kategori: Köşe Yazıları

Günümüzde emoji olarak adlandırılan minik ikonların, tıpkı eski Mısır hiyeroglif yazısı gibi, birbirinden kolaylıkla ayırt edilebilen çok sayıda sembolden oluşan, en basit ifadeyle “dijital çağın görsel alfabesi” olduğunu söyleyebiliriz.

Bazıları alfabe ifadesinin takılıp emojilerin harfler gibi sesleri sembolize eden karakterler olmaması sebebiyle alfabe olarak adlandırılamayacağını söylese de, gerçekte emojilerin Çin alfabesi ve türevlerindeki karakterlerden farklı bir yapıda olmadığını biliyoruz.

O yüzden de, gülen yüz emojisi, kalp emojisi ya da nazar boncuğu emojisi paylaşan bir kişinin vermek istediği mesajı rahatlıkla anlayabiliyoruz. Zaman zaman yanlış anlaşılmalara sebep olabilse de, genel itibariyle yazılı metinlerde cümlelerle ifade edilebilecek pek çok paylaşım, sadece bir ya da birkaç emoji ile kolaylıkla ifade edilebildiği için emojiler yıllardır dijital dünyada yaygın olarak kullanılıyor.

Tıpkı diğer dijital uygulamalarda olduğu gibi emojilerin de dini açıdan caiz olup olmadığına ilişkin fetva sitelerinde çok sayıda soru mevcut. Verilen cevaplar her ne kadar kendi aralarında ihtilaflı olsa da, genel kanı dini hassasiyet gerektiren durumlara dikkat edildiği sürece “emoji kullanımının dinen sakıncası olmadığı” yönünde.

Zaman zaman, nazar boncuğu gibi emojilerin caiz olup olmadığına ilişkin ilginç tartışmalara dahi şahit oluyoruz. Nazardan korunmak için nazar boncuğu takmanın caiz olmadığına dair fetvalar bulunması sebebiyle nazar boncuğu emojisi kullanımını dinen sakıncalı bulanlar olması şaşırtıcı değil. Ancak, nazar gibi soyut kavramlara ilişkin günlük dilde kullanılan dini terim, dua ya da deyişleri emoji olarak ifade etmenin zorluğu göz önüne alındığında, geleneksel bir motif olarak kullanılan nazar boncuğu sembolünün dijital dünyada kişileri nazardan koruyan bir tılsım değil, pratikte ‘maşallah’ gibi dua ve iyi niyet bildirimlerini sembolize etmek için kullanıldığı düşünülebilir.

Esasen, avuçların birbirine bakacak şekilde birleştirilmesi hareketini gösteren emoji de aslında Uzakdoğu toplumlarındaki dua ya da minnet duygularını ifade etmesine rağmen toplumumuzda yaygın olarak dua etmek ya da teşekkürlerini ifade etmek için kullanılıyor.

Hatta 2008 yılından itibaren avuç açarak dua etme emojisi de kullanıma açılmış olmasına rağmen diğeri kadar rağbet görmemesi, emoji kullanımında algısal tercihlerin zaman zaman dini referanslardan bağımsız hareket edebileceğini gösteriyor. Diğer bir ifade ile, günümüzde bireylerin emojilere yükledikleri anlamlar tasarımsal unsurların, ya da normsal hassasiyetin dışında şekillenebiliyor.

Pek farkında olmasak da son çeyrek yüzyıldır içinde bulunduğumuz analog evreni kuşatan ‘dijital nebula’nın oluşumuna şahitlik ediyoruz. Halen gelişimini sürdüren bu dinamik ekosistemin ne sınırlarını, ne de kurallarını koyabilecek güce sahibiz.

Yaygın inanışa göre pazara ilk giren işletme hangisiyse genellikle pazarın hakimi de odur. Dijital dünyada ise durum biraz farklı. Teknolojik gelişmelerin dinamik yapısı göz önüne alındığında, pazara ilk girenin değil sonradan girenlerin daha kalıcı başarılar elde ettiğini görüyoruz. Çünkü, yeni bir pazara girdiğinde belirsizlikler çoktur, maliyetler yüksektir, talep belirsizdir ve hatta gelecekte regülasyonların neler getireceğini bilemezsiniz.
 
Patentler ve teknolojiniz sayesinde bir süre pazara hakimiyet kurabilirsiniz ancak bu durum sizde rehavet yaratır da potansiyel rakiplerinizin atacağı adımı öngöremezseniz er ya da geç pazarın beklentilerini karşılayamaz duruma düşer ve yok olmaya mahkûm olursunuz.
 
Örneğin cep telefonu pazarında Nokia ve Motorola’nın tahtına Apple ve Samsung’un yerleşmesi tesadüfen olmamıştı. İlk(el) arama motoru ve web dizini Yahoo ve benzerlerinin tahtlarını Google’a bırakmaları da çok uzun sürmemişti.
 
Netscape’i hatırlıyorsanız, İnternet’in günümüze kadarki yolculuğunun önemli bir kısmına zaten şahitlik etmişsinizdir. 1990’ların ortalarında Bill Gates İnternet ekosistemine agresif bir giriş planı yaparken hedef olarak Netscape’i gözüne ketirmesi sayesinde uzunca süre belleklere yer eden “İnternet’te her şeye bedava” algısı oluşmuştu.
 
Eğer Microsoft İnternet tarayıcısı (browser) monopolünü kırmak için öğrenci ve öğretmenler dışındakilerden kullanım bedeli olarak $50 talep eden Netscape’e alternatif olarak tamamen ücretsiz Internet Explorer’ı sunmasaydı, muhtemelen ilerleyen dönemlerde İnternet’te haber siteleri, e-posta hizmetleri, anlık iletişim uygulamaları ve hatta sosyal ağlar bile kulanım ücreti istiyor olabilirdi. O yılarda, yazılım, müzik, film ve kitapların yaygın bir şekilde korsan paylaşımı da aslında “bedava” algısının bir tezahürüydü diyebiliriz.
 
Bu gelişmelerin bir sonucu olarak, uzun yıllar boyunca pek çok çevrimiçi içerik üreticisi kullanıcılara hizmetlerini ücretsiz olarak sunarken, kendilerine gelir kaynakları oluşturmak için çevrimiçi reklam, satış, üyelik, sponsorluk ve ürün yönlendirme gibi alternatifler yaratmaya çalıştılar.
 
Kullanıcılar “bedava”nın maliyetinin aslında çok daha pahalı olduğunu kişisel verilerini teknoloji devlerine, İnternet korsanlarına, hükümetlere ve tabii ki de bundan nasiplenmek için bu verileri satın alan işletmelere kendi elleriyle teslim ettikten uzunca bir süre sonra anlamaya başladılar.
 
Günümüzde okuyucularına haber adı altında bolca reklam sunan haber siteleri ile bazı temel hizmetleri reklam karşılığında sunan sosyal ağlar dışında İnternet’te ücretsiz hizmet verenlerin kaldığını söyleyemeyiz. İnsanlar artık müzik dinlemek, dizi ve film izlemek için bir bedel ödemek ya da can sıkıcı reklamlara katlanmak zorunda. Bazı oyunları oynamak ücretsiz gibi görünse bile oynamaya devam edebilmek için ödeme yapılmak zorunda. Hatta, Elon Musk Twitter’ın (X?) bile ücretli olması için elinden geleni yapacağını söylemekte tereddüt etmiyor!
 
Buraya kadar yazdıklarım aslında İnternet’in tarihsel evrim sürecinin kısa bir özetinden başka bir şey değil. Buradan sonra yazacaklarım ise ‘Yapay Zekâ’nın İnternet’in tarihsel döngüsünü nasıl başa saracağına ilişkin gözlem ve öngörülerimden oluşuyor.
2020 yılının Eylül ayında, The Guardian gazetesinde yayınlanan “Bu makalenin tamamını bir robot yazdı: İnsanoğlu hala korkmadın mı?” başlıklı makaleyi belki duymamış ya da hatırlamıyor olabilirsiniz. O makale ChatGPT tarafından yazılmıştı ancak o günlerde hiçbirimiz bahsi geçen yapay zekâ uygulamasının 2 yıl içinde ilkokul öğrencileri tarafından bile yaygın bir şekilde kullanılmaya başlayacağını tahmin edemiyorduk. Tıpkı, iki Stanford öğrencisinin bir proje olarak hazırladıkları ve sonradan Google olarak adlandırılan arama motorunun zamanla dünyayı saran en büyük İnternet ekosistemlerinden birisi olacağını hiç kimsenin tahmin edemediği gibi!
 
ChatGPT şu anda sadece kısıtlı özellikleri olan eski versiyonunun sınırlı kullanımını ücretsiz olarak sunuyor. Sosyal ağlarda son aylarda popüler olan diğer yapay zekâ uygulamalarının pazarlama modellerine baktığımızda da benzer bir sistemin işlediğini görüyoruz. Örneğin, yapay zekâ tarafından fotoğrafınızın bir görsele dönüştürülmesini istiyorsanız bunun bedelini ödemeniz gerekiyor. Tıpkı İnternet’in ilk günlerinde Netscape’i kullanmaya devam etmek istiyorsanız ücret ödemeniz gerektiği günlerde olduğu gibi, yapay zekâ pazarına hızlı giriş yapan bu işletmeler haklı olarak sundukları hizmetin karşılığını da almak istiyorlar.
 
Ancak döngü yine aynı şekilde işliyor. Internet Explorer ile Netscape’i pazardan silen (daha sonra Netscape’in küllerinden doğan Mozilla ve Chrome’a tekrar tahtı devrettiğini de unutmadığımız) Microsoft (normalde ücretli olarak sunulan) ChatGPT4’ü ücretsiz olarak Bing uygulamasına entegre ederek yapay zekâ pazarına konumlanmak için ciddi bir adım attı. Benzer bir şekilde Google Bard ile Meta Connect ve Llama ile, Apple ve diğerleri de benzer uygulamalarla ciddi bir şekilde yapay zekâ’yı kendi ekosistemlerine entegre etmek suretiyle hizmetlerini yapay zekâ temelli ücretsiz alternatiflerle çeşitlendirmeye başladılar.
 
Yapay zekânın artan oranda geleceğe yön vereceğini fark etmeyen işletmeleri gelecekte zor günler beklediğini söylemek sanırım yanlış olmaz. Bireyler açısından da tıpkı, su, hava, elektrik ve İnternet gibi yapay zekâ da yakın gelecekte hayatın ayrılmaz bir parçası haline getirilecek. Eğer bu süreç İnternet’in yukarıda bahsettiğim kısa tarihi gibi şekillenirse ilginç günler göreceğimizi söylemek yanlış olmaz…

Geçtiğimiz hafta bu köşede, eğitim sisteminin sorunlarını anlamadan çözüm üretilemeyeceğine değinerek bir sistemi “neden değiştirmeliyiz” sorusuna cevap bulmadan önce “nasıl değiştirmeliyiz” sorusunu cevaplamamızın mümkün olmadığını kısaca ifade etmeye çalışmıştım.
 
Bir sistemi “neden değiştirmeliyiz” sorusunu cevaplayabilmek için ise sorunları ve o sorunların nedenlerini anlamamız gerekiyor. Örneğin, yine geçtiğimiz hafta sorduğum sorulardan birisini daha açık hale getirerek tekrar sorayım:
 
“Eğitim sistemimizde dershanelere neden gereksinim duyuluyor?”
 
“Neden ilkokul öğrencileri orta seviyeli okullara, ortaokul öğrencileri liselere, lise öğrencileri ise üniversitelere girebilmek için dershanelere gitme ihtiyacı duyuyor?”
 
Nihayetinde yerleştirme sınavları bakanlık tarafından belirlenen müfredatlara göre yapıldığına göre, okullarda verilen eğitimler bu sınavlarda başarı için yeterli değil mi, değilse nedenleri araştırıldı mı?
 
Dershane örneği ile ilgili cevaplanması gereken soruları arttırabilirim ancak amacım geçen haftalarda da belirttiğim gibi (en azından şu aşamada) eğitim sisteminin yanlış bulduğum noktalarını eleştirmek değil. Şu aşamada halen mevcut eğitim sisteminin yenilenmesi ya da revize edilmesi gerekiyorsa bu süreci doğru bir şekilde gerçekleştirebilmek için atılması gereken adımları doğru sıraya göre belirlemenin önemini ifade etmeye çalışıyorum.
 
Daha önce de belirttiğim gibi, mevcut bir sistem ancak bir ihtiyaç hissedildiğinde ve bu ihtiyacın sebepleri açık bir şekilde belirlenip alternatifler arasından en uygunu belirlendikten sonra iyileştirilmeli, yenilenmeli ya da değiştirilmelidir.
 
O yüzden de, yukarıda örnek olarak verdiğim ve geçtiğimiz hafta sorduğum benzer soruların cevaplarına ulaştığımızda mevcut sistemde var olan sorunlara ve bu sorunların sebeplerine ulaşabilme şansına sahip olabiliriz.
 
Değişim ihtiyacı olduğuna inandığımız mevcut sistemde var olan tüm sorunları ana sorunlar ve bunlara bağlı tali sorunlar olarak gruplandırıp ilgili sorunların sebepleri, kaynakları ve neden oldukları sıkıntılar temelinde ele almadan buzdağının görünmeyen kısmının ne kadar büyük olduğunu belirleyebilmemiz mümkün olamaz.
 

Mevcut bir sistem; değişime yönelik ihtiyaç hissedildiğinde ve bu ihtiyacın sebepleri açık bir şekilde belirlendikten sonra alternatifler arasından en uygun olanı belirlenerek iyileştirilir, yenilenir ya da değiştirilir.

Peki eğitim sistemimiz bir iyileştirmeye, yenilemeye ya da değişime ihtiyacı olup olmadığına neye göre karar vereceğiz? Geçmişte değişim kararı alınırken hangi kriterler göz önüne alınıyordu?

İki güncel örnek üzerinden durumu inceleyelim:

3 Mayıs 2023 tarihli gazetelerde dönemin Milli Eğitim Bakanı tarafından 12. Sınıf öğrencilerinin YKS’ye rahatça hazırlanabilmeleri için devamsızlıktan muaf tutulacakları müjdesinin “Bakanlık her yıl sınavdan sonra bu müjdeyi veriyordu” sözleriyle duyurulduğu ifade ediliyor.

16 Ağustos 2023 tarihli gazetelerde yer alan haberlerde ise yeni Milli Eğitim Bakanı’nın devamsızlığa yönelik görüşlerini “Devamsızlıkla ilgili … önümüzdeki eğitim öğretim yılı sonunda çocuklarımız af ya da benzeri beklenti içinde olmasınlar. Devamsızlık ve sınıf tekrarı konusunda çok ciddiyiz.” sözleriyle ifade ettiği duyuruldu.

Bu örneğe baktığımızda esasen sorulması gereken sorular şunlar:

• Önceki yıllardaki bakanlar hangi kriterlere göre devamsızlığı affetti?
• Devamsızlık yapan öğrencilerin üniversite sınavlarındaki başarı durumu devam edenlerle karşılaştırıldığında nasıl bir tablo ortaya çıkıyor?

İkinci örnekle devam ediyorum. Sayın bakan sadece devamsızlık değil, Açık Lise’ye de geçişler konusunda da benzer bir şekilde tedbirler uygulayacaklarını ifade ederek “Açık liseye kaymalarla ilgili de bir dizi tedbiri önümüzdeki günlerde mevzuat değişiklikleriyle almış olacağız.” ifadesini kullanmıştı. Takip eden günlerde de mevzuat değişikliğine gidilerek devamsızlık ve Açık Lise’ye geçişler konusunda gerçekten de ciddi önlemler alındığına şahit olduk.

Bu bağlamda öğrencilerin okul tercihleri hususunda da bazı sorularım var:

• Açık Lise’ye geçen öğrencilerin üniversiteye giriş sınavlarındaki başarı düzeyleri ayrıldıkları okullarındaki akranlarının başarı düzeyleri ile karşılaştırılıyor mu?
• Özel ve kamu liselerinde öğrencilerin lise not ortalamaları ile üniversiteye giriş sınavlarındaki başarı düzeyleri arasındaki ilişkiler karşılaştırmalı olarak inceleniyor mu, ciddi bir farklılık varsa bu farklılıkların sebepleri inceleniyor mu?
• Benzer bir şekilde, kırsal ve kentsel alanlardaki kamu liselerindeki öğrencilerin lise not ortalamaları ile üniversiteye giriş sınavlarındaki başarı düzeyleri arasındaki ilişkiler karşılaştırmalı olarak inceleniyor mu?
• Dershanelere giden ve gitmeyen öğrenciler için benzer karşılaştırmalar yapılıyor mu?

Esasen bu sorulara verilen cevaplarla, öğrencilerin gittiği okulun tipi, o okullarda elde ettikleri mezuniyet ortalaması, dershaneye gitme durumları ve üniversiteye giriş sınavında elde ettikleri yüzdelik dereceler arasındaki ilişki detaylı olarak incelenirse çok ilginç sonuçların ortaya çıkacağına inanıyorum.

Hatta, şeytanın sor dediği bir soru daha var aklımda:

• Her yıl haberlerde rastladığımız “üniversite sınavından sıfır çeken” öğrencilerin lise mezuniyet ortalamaları hiç incelendi mi?

Bu sorular, temel düzeyde durum tespiti için önem arz etmenin yanı sıra, elde edeceğimiz cevaplar bize bir sonraki adımda soracağımız “NEDEN?” sorusu için ciddi anlamda yol gösterici olacaktır.

Haftaya kaldığımız yerden devam edelim…